02.09.2025

Prezydencja w RPMB – szansa dla Polski i regionalnej współpracy

1 lipca 2025 Polska, po raz czwarty w trzydziestotrzyletniej historii Rady Państw Morza Bałtyckiego (RPMB założona w 1992 roku), objęła roczną rotacyjną prezydencję w organizacji skupiającej wszystkie państwa regionu (Dania, Estonia, Finlandia, Islandia, Litwa, Łotwa, Niemcy, Norwegia, Polska, Szwecja oraz UE) z wyjątkiem Rosji (po ataku na Ukrainę, Federacja Rosyjska została zawieszona w prawach państwa członkowskiego by ostatecznie opuścić Radę).

Rada realizuje działania (cztery grupy robocze) zgodnie z wieloletnimi priorytetami skupionymi wokół problematyki;

• bezpieczeństwa i stabilności regionu;
• zrównoważonego i dobrze prosperującego regionu;
• tożsamości regionalnej.

Polska, w obliczu licznych zagrożeń geopolitycznych, dostrzega potrzebę wzmocnienia politycznego filaru organizacji oraz kooperacji transbałtyckiej. Niezbędnym zdaje się zastosowanie narzędzi służących prezentowaniu jednolitego, silnego głosu na forum NATO i Unii Europejskiej. W ramach polskiego przewodnictwa sformułowane zostały trzy główne filary, w ramach których realizowana ma być współpraca z krajami partnerskimi. Odpowiadają one aktualnym wyzwaniom przed jakimi stoją stowarzyszone państwa i obejmują:

• bezpieczeństwo regionu. Po przystąpieniu Finlandii i Szwecji do NATO  wykształciła się zupełnie nowa, w ujęciu historycznym, architektura bezpieczeństwa w regionie. Wszystkie państwa nadbrzeżne, z wyjątkiem Rosji, są członkami tego samego sojuszu polityczno-wojskowego (NATO) oraz Unii Europejskiej (z wyjątkiem Norwegii i Islandii). Wszystkie państwa poddane są także presji ze strony Federacji Rosyjskiej;
• ochronę obiektów infrastruktury krytycznej (IK) oraz zwalczanie zagrożeń hybrydowych. Celem będzie tu wypracowanie wspólnych aktywnych mechanizmów odpowiedzi na zagrożenia hybrydowe oraz szybka koordynacja podejmowanych działań. Wzrastająca liczba incydentów ukierunkowanych na zakłócanie dostaw surowców, energii i stanowiących ważne ogniowo wymiany informacji i łączności (podmorskie kable światłowodowe), jasko ukazuje powagę sytuacji i potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa funkcjonowania obiektów infrastruktury krytycznej. Dostrzeżony został także problem zakłóceń sygnałów systemów nawigacji satelitarnej, który stał się elementem codziennego krajobrazu bezpieczeństwa na obszarach morskich oraz w przestrzeni nawodnej i powietrznej Bałtyku. W ramach tego filaru podjęte mają być prace nad ujednoliceniem interpretacji zapisów prawa międzynarodowego i harmonizacji przepisów narodowych;
• przeciwdziałanie zjawisku „floty widmo”. W ramach tych działań określono trzy zasadnicze wymiary działań mających skutecznie oddziaływać na jednostki wykorzystywane w obchodzeniu sankcji nałożonych na handel rosyjską ropą naftową. Po pierwsze mowa tu o potrzebie wzmocnienia wymagań związanych z ubezpieczeniem statków przechodzących przez Cieśniny Bałtyckie, po drugie o zastosowaniu restrykcyjnych środków uderzających w poszczególne elementy organizacyjne tego procederu (kwalifikacje załóg, stan techniczny jednostek, niejasne kwestie własności statków i ładunku, działania stanowiące zagrożenie dla bezpieczeństwa ruchu morskiego i ekosystemu morskiego i wiele innych). Kolejne działanie obejmować ma oddziaływanie na państwa bander, pod którymi operują statki „floty widmo” (zapewne chodzi tu o uruchomienie szybkich kanałów dyplomatycznych umożliwiających podejmowanie działań na morzu i wypracowanie mechanizmów nacisku na państwa bandery). Działania te obejmować mają także zwiększenie liczby patroli morskich (również powietrznych), inspekcje a także zmiany legislacyjne (na poziomie państw bałtyckich) jako instrumenty odstraszające.

W raporcie podsumowującym prezydencję estońską (Vihula Declaration, 15 maja 2025 roku) potępiono rosyjską agresję na Ukrainę, wyrażono potrzebę zwiększania presji zarówno na Rosję (w tym wykorzystania zamrożonych rosyjskich aktywów dla pomocy Ukrainie), jak i Białoruś wraz z poparciem dla idei odchodzenia od rosyjskich surowców energetycznych. Rada podkreśliła potrzebę uczestnictwa Ukrainy w procesach kształtowania jej przyszłości oraz wprowadzenia silnych i stabilnych gwarancji bezpieczeństwa dla tego państwa.

Rosja w dążeniu do demontażu istniejącego porządku bezpieczeństwa stosuje wiele środków, wśród których szczególne miejsce zajmuje właśnie „flota widmo”. Obejmuje ona głównie tankowce pozwalające, po pierwsze na obchodzenie zachodnich sankcji, z drugiej strony stanowiące platformy dla systemów rozpoznawczych, środki prowadzenia działań sabotażowych i dywersyjnych oraz generujących zagrożenia natury ekologicznej, bezpieczeństwa morskiego i inne. Już sama skala procederu kierowanego przez Rosję wskazuje na selektywne wykorzystanie zapisów prawa międzynarodowego z jawną opcją podważanie reguł (prawo jest skuteczne, gdy jest powszechne tym czasem masa statków niestosujących się do przepisów wpływa niekorzystnie na żeglugę morską).

Charakter zagrożeń kreowanych przez to zjawisko wymusza podejmowanie inicjatyw wymagających wspólnych wysiłków o charakterze militarnym (budowanie obrazu świadomości operacyjnej oraz obecność sił morskich w regionie celem wywierania presji i prewencji), dyplomatycznym czy legislacyjnym. Sprostanie wyzwaniom współczesności wymaga od państw bałtyckich bliskiej współpracy i szerokiego dialogu.

Sytuacja bezpieczeństwa na Bałtyku pozostaje złożona a realizacja strategicznych interesów państw nadbrzeżnych (jak choćby bezpieczeństwo energetyczne czy militarne), znajdują się pod wpływem zagrożeń charakterystycznych dla konfliktu hybrydowego. Głównym celem oddziaływania pozostaje infrastruktura morska ze szczególnym uwzględnieniem obiektów energetycznych (rurociągi i podmorskie linie elektroenergetyczne oraz komunikacyjne) oraz porty i terminale specjalistyczne.

Prezydencja Polski w Radzie jest szansą na wzmocnienie roli Rzeczypospolitej Polskiej jako jednego z liderów regionu w obszarze bezpieczeństwa na Morzu Bałtyckim oraz do podniesienia kwestii bezpieczeństwa wschodniej flanki NATO (Finlandia, Szwecja, Norwegia, Litwa, Łotwa i Estonia to państwa posiadające granice lądowe i/lub morskie z Federacją Rosyjską) w szerszym formacie.

Przewodnictwo przypada w niesłychanie trudnym okresie ale tworzy określone szanse nadania kierunków zbieżnych z interesami Polski. Jako pilne uznać należy podjęcie inicjatyw, które wypełnią konkretnymi projektami założenia polskiej prezydencji a w szczególności te dotyczące:

• koordynacji działań z zakresy wymiany informacji na temat zagrożeń i ujednolicenie zasad reakcji na akty bezprawia i ataki ze strony aktorów realizujących interesy Federacji Rosyjskiej na poziomie transbałtyckim (zarówno w odniesieniu do komponentu militarnego, jak i pozamilitarnego w rozumieniu służb morskich odpowiadających za utrzymanie bezpieczeństwa;
• przejęcia przez państwa bałtyckie wiodącej roli we wprowadzaniu standardów bezpieczeństwa IK na poziomie UE, szczególnie w odniesieniu do specyficznych obiektów ulokowanych na morzu (morskie farmy wiatrowe, podmorskie linie elektro-energetyczne, rurociągi, terminale specjalistyczne) w ramach budowania odporności państw bałtyckich, przy współpracy z podmiotami skupiającymi operatorów infrastruktury;
• prezentowania wspólnego stanowiska na forum UE i NATO w zakresie świadomości zagrożeń na wschodniej flance NATO i potrzebie skupiania uwagi na obszarze geograficznego styku świata zachodu z Federacją Rosyjską;
• przejęcia pozycji lidera w zakresie współpracy z IMO i innymi podmiotami (stowarzyszenia armatorów i pracowników morza) celem wypracowania mechanizmów wpływających na podnoszenie bezpieczeństwa żeglugi, respektowania obowiązujących przepisów;
• wdrażania wspólnych projektów naukowo-badawczych uwzgledniających specyfikę bałtycką a ukierunkowanych na ochronę infrastruktury krytycznej i monitorowanie obszarów morskich.

kmdr dr hab. Rafał Miętkiewicz, profesor AMW

Akademia Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte w Gdyni

r.mietkiewicz@amw.gdynia.pl

link do strony MSZ

Rafał Miętkiewicz